ایمنی در جوشکاری و برش؛ از لباس کار تا تهویه ؛ تجهیزات حفاظت فردی (PPE) برای جوشکاری و برشکاری

ایمنی در جوشکاری برای شروع: مثل آب خوردن!

جوشکاری کار خطرناکی است، اما اگر این نکات ساده را رعایت کنید، کاملاً می‌توانید از خودتان محافظت کنید. سلامتی شما از همه چیز مهم‌تر است. فرض کنید شما تازه می‌خواهید جوشکاری را شروع کنید. پیشنهاد ما این است که ابتدا با پیش نیاز این مقاله یعنی : جوش و برش چیست؟ یک راهنمای جامع برای شروع (آشنایی با مفاهیم پایه) آشنا شوید.

در ادامه مهم‌ترین چیزهایی را که باید بدانید تا سالم بمانید را بیان کرده ایم:

۱. لباس و تجهیزات شما مثل زره شماست:

• چشم‌ها: هیچ وقت بدون “کلاه مخصوص جوشکاری” جوش نزنید. نور جوشکاری مثل نگاه کردن مستقیم به خورشید است و می‌تواند چشم‌هایتان را کور کند. حتی برای دیگران هم خطرناک است، پس فریاد بزنید: “نور!” تا دیگران هم مراقب باشند.
• دست‌ها: همیشه از دستکش ضخیم و بلند چرمی استفاده کنید.
• بدن: از پیراهن آستین بلند و شلوار ضخیم استفاده کنید. پارچه‌های نخی و کتانی سنگین بهتر از تی‌شرت نازک هستند. مواظب باشید لباس‌تان چرب یا روغنی نباشد، چون مثل هیزم آتش می‌گیرد!
• پاها: کفش یا چکمه ساق بلند بپوشید که پنجه‌ی فولادی داشته باشد. شلوارتان را روی کفش بیندازید، نه توی آن، تا جرقه ها به داخل کفش نروند.

۲. محیط کار شما باید امن باشد:

• آتش‌سوزی نکنید! قبل از شروع، مطمئن شوید چیزهای قابل اشتعال (مثل چوب، کاغذ، بنزین، پارچه) اطراف شما نیستند. یک کپسول آتش‌نشانی همیشه نزدیک شما باشد.
• دود را تنفس نکنید. همیشه در جایی کار کنید که هوا به خوبی جریان داشته باشد (در یا پنجره باز باشد). اگر احساس کردید دود زیادی هست، کار را متوقف کنید.
• کابل‌ها را چک کنید. مطمئن شوید سیم‌های دستگاه جوشکاری زخمی یا ساییده نشده باشند.

۳. کارهای ممنوعه:

• هیچ وقت با لباس خیس یا روی زمین خیس جوشکاری نکنید (برق‌گرفتگی می‌گیرد).
• هیچ وقت در نزدیکی مواد قابل انفجار (مثل سیلندر گاز، رنگ، تینر) کار نکنید.
• هیچ وقت کلاه جوشکاری را برای نگاه کردن به قطعه کار بالا نزنید؛ از عینک ایمنی جداگانه استفاده کنید.

ماهیت خطرات

فرآیندهای جوشکاری و برش می‌توانند خطراتی مانند جرقه، پاشش مواد مذاب، پرتوها (مادون قرمز، فرابنفش و نور آبی)، سرباره، گرما، فلز داغ، دود و گازها و حتی برق‌گرفتگی ایجاد کنند. از آنجا که این خطرات ممکن است منجر به سوختگی، جراحت یا مرگ شوند، استفاده مداوم از تجهیزات حفاظت فردی مناسب به شرح زیر در تمام اوقات ضروری است.

حفاظت از چشم و صورت:

• از کلاه مخصوص جوشکاری مجهز به لنز فیلتر و صفحه محافظ که مطابق با استاندارد ANSI Z87.1 باشد، برای محافظت در برابر انرژی تابشی، جرقه‌های پرنده و پاشش مواد استفاده کنید.
• مطابق با استاندارد ANSI Z49.1 و مقررات OSHA 29 CFR 1910.252، “کلاه و سپر دستی باید صورت، پیشانی، گردن و گوش‌ها را تا یک خط عمودی در پشت گوش‌ها، در برابر انرژی تابشی مستقیم قوس جوش و پاشش مستقیم جوش محافظت کنند.”
• کلاه‌ها باید از مواد مطابق با استاندارد ANSI Z49.1 ساخته شده باشند.
• لنزهای فیلتر و صفحه‌های محافظ باید آزمون‌های مقرر در استاندارد ANSI Z87.1 را پشت سر گذاشته باشند.
• در زیر کلاه جوشکاری، از عینک ایمنی تاییدشده با محافظ جانبی (یا گاگل) استفاده کنید.
• از عینک ایمنی با محافظ جانبی (یا گاگل) برای محافظت در برابر فلز پرنده، تراشه‌های سرباره، ذرات سنگ‌زنی، تیغه‌های سیم چرخ و خطرات مشابهی که ممکن است به زیر کلاه جوشکاری نفوذ کنند، استفاده می‌شود.

حفاظت از سر و گوش:

• در زیر کلاه جوشکاری، از کلاهک ضدحریق جوشکار یا پوشش سر دیگر استفاده کنید. این کار از سر و موی شما در برابر جرقه‌های پرنده، پاشش مواد، سوختگی و پرتوها محافظت می‌کند.
• هنگام کار در موقعیت‌های غیرمعمول، مانند کار در ارتفاع بالای سر، از گوش‌گیر یا محافظ گوش تاییدشده استفاده کنید. این تجهیزات از ورود جرقه، پاشش مواد و فلز داغ به داخل گوش‌ها و ایجاد سوختگی جلوگیری می‌کنند.
• در محیط‌های پرسر و صدا، برای محافظت از شنوایی و جلوگیری از آسیب شنوایی، از گوش‌گیر یا محافظ گوش تاییدشده استفاده کنید.

حفاظت از پا:

• چکمه‌هایی را انتخاب کنید که الزامات استانداردهای ASTM F2412 و ASTM F2413 (یا استاندارد قدیمی‌تر ANSI Z41 که کنار گذاشته شده) را دارا باشند. به دنبال نشانه مطابقت در داخل چکمه باشید.
• از چکمه‌های چرمی، دارای پنجه فولادی و ساق بلند که در شرایط خوبی هستند استفاده کنید. این چکمه‌ها به محافظت از پاها و مچ پاهای شما در برابر آسیب کمک می‌کنند.
• در مناطق پرجرقه یا دارای سرباره زیاد، از محافظ‌های ضدحریق چکمه یا ساق‌پوش چرمی که دور شلوار و روی چکمه بسته می‌شوند استفاده کنید تا از آسیب و سوختگی جلوگیری شود.
• از شلوارهای دارای شاپور (دوخت پایین شلوار) استفاده نکنید. پایین شلوار را بر روی رویه چکمه‌ها بیندازید تا از ورود جرقه و فلز پرنده جلوگیری شود. هرگز شلوار را داخل چکمه نکنید.

حفاظت از دست:

• همیشه از دستکش‌های جوشکاری عایق، خشک، بدون سوراخ و در شرایط خوب استفاده کنید. این دستکش‌ها از دست‌های شما در برابر سوختگی، جرقه، گرما، بریدگی، خراش و برق‌گرفتگی محافظت می‌کنند.
• استاندارد ANSI Z49.1 استفاده از دستکش‌های مقاوم در برابر آتش، مانند دستکش‌های چرمی جوشکاری را برای تمام جوشکاران الزامی می‌کند. این دستکش‌ها باید مقاومت حرارتی لازم و محافظت کلی دست را برای جوشکاری فراهم کنند.

حفاظت از بدن:

از لباس‌های حفاظتی بدون روغن استفاده کنید. مواد سنگین‌تر مانند چرم یا لباس‌های مقاوم در برابر آتش که به صورت شیمیایی برای کاهش اشتعال‌پذیری تیمار شده‌اند یا ذاتاً ضدحریق هستند، به دلیل سخت‌تر مشتعل شدن، بر مواد سبک‌تر ارجحیت دارند. توجه داشته باشید که لباس‌های تیمار شده با مواد مقاوم در برابر آتش ممکن است پس از شستشو یا تمیزکاری مکرر، بخشی از ویژگی‌های محافظتی خود را از دست بدهند. دستورالعمل‌های سازنده برای مراقبت از این لباس‌ها را دنبال کنید. از مواد و پارچه‌هایی که می‌توانند ذوب شده و باعث سوختگی‌های شدید شوند، هرگز نباید به عنوان لباس در حین جوشکاری یا برش استفاده کرد.

نکات مهم:

• لباسی را انتخاب کنید که آزادی حرکت را فراهم کند و تمام مناطق پوست در معرض را بپوشاند. از پیراهن آستین بلند (نه تی‌شرت) استفاده کرده و دکمه‌های سرآستین، جیب‌ها و یقه را ببندید. این کار از بازوها و گردن شما در برابر تابش پرتوها و سوختگی پوست (ناشی از پرتو فرابنفش قوس جوش) محافظت می‌کند.
• از شلوارهای ضخیم، بادوام و بلند (نه شلوارک) بدون شاپور که روی رویه چکمه‌ها را می‌پوشانند استفاده کنید.
• لباس‌های خود را خشک نگه دارید و در صورت نیاز آن را تعویض کنید (این کار احتمال برق‌گرفتگی را کاهش می‌دهد).
• در نظر داشته باشید که هر گونه شاپور (دوخت پایین شلوار) یا جیب‌های باز می‌توانند جرقه‌های پرنده را به دام انداخته و به راحتی آتش بگیرند. برای جلوگیری از ورود جرقه، شاپورها را باز کرده و جیب‌ها را دکمه کنید.
• لباس‌ها را تمیز نگه دارید (عاری از روغن، گریس یا حلال‌هایی که به راحتی ممکن است مشتعل شده و بسوزند). آنها را در شرایط خوبی نگهداری کنید (بدون سوراخ، پارگی یا لبه‌های فرسوده). همیشه دستورالعمل‌های سازنده را برای استفاده، مراقبت و نگهداری از لباس‌ها دنبال کنید.
• تمام مواد قابل اشتعال، کبریت و فندک را از جیب‌های خود خارج کنید.
• در صورت نیاز و با توجه به نوع کار، از پیش‌بند، ساق‌پوش، شنل و آستین چرمی استفاده کنید. چرم در مقایسه با اکثر مواد، محافظت بهتری ارائه می‌دهد.
• استاندارد ANSI Z49.1 را مطالعه کنید. این استاندارد توضیح کاملی در مورد لباس‌های محافظتی مورد نیاز در حین جوشکاری یا برش ارائه می‌دهد. به طور خلاصه، Z49.1 بیان می‌کند که “لباس باید پوشش کافی را فراهم کرده و از مواد مناسب ساخته شده باشد تا سوختگی‌های پوستی ناشی از جرقه، پاشش مواد یا پرتوها را به حداقل برساند.”

تجهیزات حفاظت تنفسی:

برای جلوگیری از قرارگیری بیش از حد در معرض آلاینده‌ها، از رسپیراتور (ماسک تنفسی) استفاده کنید.

جمع ‌بندی

در محیط‌های جوشکاری و برش، رعایت اصول ایمنی از لباس کار تا سیستم تهویه، نقشی حیاتی در حفظ جان و سلامت نیروی انسانی ایفا می‌کند. استفاده از لباس کار مقاوم در برابر آتش و جرقه، دستکش و پیش‌بند چرمی، عینک محافظ تیره و کلاه ایمنی مجهز به ماسک جوش، اولین خط دفاعی در برابر اشعه‌های مضر، پرش جرقه و سوختگی‌ها محسوب می‌شود. علاوه بر این، استقرار سیستم تهویه موضعی و عمومی مناسب برای دودگیری و خروج گازهای سمی تولیدشده (مانند اُزون و مونوکسیدکربن) از فضای کار، امری اجتناب‌ناپذیر است تا از مسمومیت و آسیب‌های تنفسی طولانی‌مدت جلوگیری شود. در نهایت، ایجاد فرهنگی که در آن بازرسی مستمر تجهیزات، نظم در محیط کار و آگاهی از دستورالعمل‌های اضطراری نهادینه شده باشد، تکمیل‌کننده زنجیره ایمنی در این حرفه پرخطر خواهد بود.

در جوشکاری، عجله کردن و سهل‌انگاری، حرفه‌ای بودن نیست، بلکه بی‌مسئولیتی است.

سوالات متداول

چرا رعایت ایمنی در جوشکاری اینقدر مهم است؟

جوشکاری و برش با خطرات جدی و فوری همراه هستند، از جمله:

• شوک الکتریکی (که می‌تواند مرگبار باشد).
• آتش‌سوزی و انفجار ناشی از جرقه‌ها و حرارت بالا.
• آسیب چشمی بر اثر اشعه مضر ماوراء بنفش (UV) و مادون قرمز (IR).
• مسمومیت و آسیب ریوی ناشی از استنشاق دود و گازهای سمی.

• سوختگی های شدید ناشی از فلز مذاب، جرقه و تجهیزات داغ.
• رعایت ایمنی نه تنها از خودتان، بلکه از اطرافیان و محیط کار محافظت می‌کند.

حداقل تجهیزات حفاظت فردی (PPE) برای یک جوشکار چیست؟

هر جوشکار باید این تجهیزات را داشته باشد:

• ماسک جوشکاری اتوماتیک (با قابلیت تنظیم شفافیت) یا دستی مناسب. هرگز از عینک آفتابی یا شیشه دودی به تنهایی استفاده نکنید.
• دستکش چرمی بلند و ضخیم مخصوص جوشکاری (جنس چرم گاو یا بز مناسب است).
• پیش‌بند و گتر (ساق‌پوش) چرمی برای محافظت از سینه، پاها و زانوها.
• کفش ایمنی بسته و با رویه چرمی برای محافظت در برابر جرقه و سقوط اجسام.
• لباس کار نسوز از جنس کتان ضخیم یا پنبه‌ای بدون هیچ گونه الیاف مصنوعی (مانند پلی‌استر که در اثر حرارت ذوب می‌شود).
• ماسک تنفسی مناسب برای فیلتر کردن دودهای فلزی

چگونه از چشم‌هایم در برابر نور و جرقه جوشکاری محافظت کنم؟

• همیشه از ماسک جوشکاری با شیشه محافظ مناسب (شماره ۱۰ به بالا) استفاده کنید. قبل از روشن کردن قوس، ماسک را مقابل صورت خود قرار دهید.
• از پرده یا حائل جوشکاری در اطراف محل کار استفاده کنید تا از افراد دیگر در محل کار محافظت شود.
• حتماً از عینک ایمنی زیر ماسک جوشکاری استفاده کنید. شیشه ماسک فقط برای محافظت در برابر اشعه UV و IR است و در برابر ضربه مقاوم نیست. هنگام چک کردن جوش یا پاک کردن سرباره، ماسک را بالا بزنید اما عینک ایمنی را به چشم داشته باشید.

برای جلوگیری از آتش‌سوزی در محیط کار چه اقداماتی لازم است؟

• محیط کار را عاری از مواد قابل اشتعال کنید: هرگونه چوب، کاغذ، پارچه، حلال و گاز قابل اشتعال را از محیط کار دور کنید (حداقل به فاصله ۱۰ متری).
• از یک کپسول آتش‌نشانی در دسترس و آماده به کار استفاده کنید.
• یک “دیده‌بان آتش” داشته باشید: فردی که پس از اتمام جوشکاری، محیط را به مدت ۳۰ تا ۶۰ دقیقه از نظر وجود جرقه‌های پنهان بررسی کند.
• هرگز روی مخازن بسته یا ظروفی که قبلاً حاوی مواد قابل اشتعال بوده‌اند، جوشکاری نکنید.
• در محیط‌های مستعد آتش‌سوزی، مجوز کار گرم (Hot Work Permit) دریافت کنید.

خطرات استنشاق دود جوشکاری چیست و چگونه از خود محافظت کنم؟

دود جوشکاری حاوی ذرات ریز فلزی و گازهای سمی (مانند ازن، مونوکسیدکربن) است که می‌تواند باعث بیماری‌های حاد و مزمن ریوی، سرطان و مسمومیت شود.

• همیشه از تهویه مناسب استفاده کنید: بهترین روش، استفاده از هود تخلیه دود (Fume Extractor) است که دود را از منبع مکش می‌کند.
• در محیط‌های بسته از سیستم تهویه عمومی قوی استفاده کنید تا هوای تازه دائماً در جریان باشد.
• همیشه از ماسک تنفسی مناسب در کنار تهویه استفاده کنید. تهویه به تنهایی کافی نیست.

خطر برق‌گرفتگی در جوشکاری چقدر جدی است و چگونه از آن جلوگیری کنم؟

خطر برق‌گرفتگی بسیار جدی و مرگبار است. لذا باید:

• دستکش و کفش‌هایتان باید همیشه خشک باشد.
• محیط کار را خشک نگه دارید و از ایستادن روی سطوح مرطوب خودداری کنید.
• کابل‌های دستگاه و اتصالات را مرتباً بررسی کنید تا هیچ گونه آسیب عایقی یا سیم لخت نداشته باشند.
• حتماً از دستگاه جوشی که دارای محافظت در برابر شوک الکتریکی است استفاده کنید، به ویژه در محیط‌های مرطوب.
• قبل از تعویض الکترود یا تمیز کردن نوک تورچ، دستگاه را خاموش کنید.

در حین برشکاری با گاز (اکسی-استیلن) چه نکات ایمنی خاصی را رعایت کنم؟

• از کپسول‌ها در وضعیت عمودی و ثابت استفاده کنید و هرگز آنها را غلت ندهید.
• حتماً از شیرهای یکطرفه (Flashback Arrestors) روی رگلاتور و مشعل استفاده کنید تا از بازگشت شعبه به داخل کپسول جلوگیری شود.
• کولر (شیر آبقندان) مخصوص را همیشه آماده داشته باشید.
• هرگز از روغن برای روان‌کاری اتصالات کپسول گاز استفاده نکنید، زیرا با اکسیژن واکنش انفجاری دارد.
• بعد از اتمام کار، حتماً شیر کپسول‌ها را کاملاً ببندید و فشار شلنگ‌ها را تخلیه کنید.

اگر حین کار دچار سوختگی شدم، اولین اقدام چیست؟

برای سوختگی‌های جزئی، ناحیه سوخته را بلافاصله زیر آب سرد (نه یخ) به مدت حداقل ۱۰-۱۵ دقیقه قرار دهید. از گذاشتن یخ، خمیردندان یا کره روی سوختگی خودداری کنید. برای سوختگی‌های شدید یا وسیع، بلافاصله با فوریت‌های پزشکی (۱۱۵) تماس بگیرید. به هیچ وجه لباس چسبیده به زخم را جدا نکنید و روی آن آب نریزید. فقط ناحیه را با یک گاز استریل یا پارچه تمیز بپوشانید.

منبع: www.aws.org